- تعداد نمایش : 169
- تعداد دانلود : 176
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1903
- کد IranDOI مقاله: IranDOI:10.irandoi.2002/bahareadab.2025 .18 .7974
سال : 18
شماره : 9
شماره پی در پی : 115
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 9،
،
شماره پی در پی 115
خاکستر و آیینه در شعر صائب
صفحه
(145
- 164)
ناهید طهرانی ثابت (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: خرداد 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: شهریور 1404
چکیده
زمینه و هدف: سبک هندی تحت تأثیر القائات ادبای دوره قاجار از نظر برخی مورد بیمهری قرار گرفته است؛ اما شک نیست که اشعار این دوره از نظر تازگی و غرابت از ادوار دیگر متمایز است. صائب بزرگترین شاعر غزلسرای هندی در ایران است که بیش از هر شاعر دیگری مضمون تازه آفریده است. علاوه بر آن تکرار مضمون نیز در شعر او قابل توجه است. در سبک هندی موتیفها به لحاظ بسامد تشخص یافته اند. « خاکستر و آیینه» از جمله تکرارهایی است که در شعر صائب دیده میشود. هدف این مقاله بررسی ویژگیهای این تکرارها و مفاهیم و مضامین مندرج در آن و بیان نوآوریهای صائب در این زمینه است .
روش پژوهش: این پژوهش با روش اسنادی و رویکردی تحلیلی به بررسی پنجاه بیت از غزلیات دیوان صائب که در آن به نحوه زدودن زنگار آیینه های فلزی در گذشته اشاره شده و در آن خاکستر و آیینه با هم آمده اند، پرداخته است.
یافته ها: در این ابیات تشبیه تمثیل، اسلوب معادله و ارسال المثل دیده میشود. در برخی موارد نیز تنها از باهم آیی خاکستر و آیینه و نوآوریهای دیگری استفاده کرده و به طور مستقیم اشاره ای به این شیوه زنگارزدایی ندارد.
نتیجه گیری :صائب در ضمن این ابیات همسو با نگاه عارفان معتقد است حقیقت در درون خود ماست و ما باید با صیقل دل زمینه فهم و درک آن را فراهم آوریم. برای این کار لازم است از آرزوهای دور و دراز پرهیز کنیم، تواضع و فروتنی را پیشه خود سازیم و از سختیها نهراسیم توصیه به عبادت و تقوا و عاشقانه زیستن از مواردی است که در این ابیات وجود دارد. تعابیر متناقضنما گاه در این موارد مشاهده میشودکه نشان از نگاه آشنازدایانه وی دارد و نمونه ای از تلاش صائب برای بیرون آمدن از سلطه سنتهای ادبی و در عین حال پایبندی به آنهاست.
کلمات کلیدی
صائب
, خاکستر و آیینه
, موتیف
, سبک شناسی.
- کتابها
- پورنامداریان، تقی.(1383). رمز و داستان های رمزی در ادب فارسی. تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- خرمشاهی، بهاء الدین.(1372).حافظ نامه. جلد اول. چاپ پنجم. تهران. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- دهخدا، علی اکبر.(1383).امثال و حکم. تهران. انتشارات امیرکبیر.
- زمانی، کریم.(1372). شرح جامع مثنوی معنوی. چاپ اول. جلد اول.تهران. انتشارات اطلاعات.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا.(1366). صورخیال در شعر فارسی. تهران. آگاه.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1371). شاعر آینه ها ( بررسی سبک هندی و شعر بیدل). چاپ سوم. تهران. نشر آگاه.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1390). شاعری در هجوم منتقدان: نقدادبی در سبک هندی پیرامون شعر حزین لاهیجی. چ3. تهران. آگه.
- شمیسا، سیروس. (1401). نگاهی تازه به بدیع. تهران.نشر میترا.
- شمیسا، سیروس .(1393) .نقد ادبی. تهران.نشر میترا.
- شمیسا، سیروس .(1399). بیان.تهران. نشر میترا.
- شمیسا، سیروس. (1379). سبک شناسی شعر. چاپ ششم. تهران. فردوس.
- شمیسا، سیروس.(1387). فرهنگ اشارات ادبیات فارسی.ویراست دوم. جلد دوم.تهران. نشر میترا.
- صاحبی، علی.(1387). تمثیل درمانگری: کاربرد تمثیل در بازسازی شناختی. چاپ ششم. تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها( سمت).
- صائب، محمد علی.(1387). دیوان صائب تبریزی، به کوشش محمد قهرمان، جلد اول تا ششم. چاپ پنجم. تهران، انتشارات علمی فرهنگی.
- عرفان، حسن. (1392). ترجمه و شرح جواهر البلاغه. جلد دوم.قم.نشر بلاغت.
- یاحقی، محمد جعفر. (1386). فرهنگ اساطیر و داستان واره ها در ادبیات فارسی.تهران. فرهنگ معاصر.
- مقاله ها
- اصفهانی بلند بالایی، یاسمین.تدین نجف آبادی، مهدی. رشیدی آشجردی، مرتضی.(1394). تصویر شمع بر پرده خیال صائب تبریزی. فصلنامه تخصصی سبک شناسی نظم و نثر( بهار ادب)، شماره 29، صص 21-39.
- امیری فیروزکوهی، کریم.(1393). »در حق صائب«. در صائب و سبک هندی در گستره تحقیقات ادبی. گردآوری محمد رسول دریاگشت. تهران: انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار،17-26.
- باباصفری، علی اصغر. طغیانی، اسحاق. فلاحی، صادق.(1389). تحلیل بلاغی تمثیل براساس آراء بلاغیان متقدّم و متأخر.نشریه ادب و زبان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، دوره جدید شماره 27(پیاپی 24)، صص 19-38.
- بیریای گیلانی، محمد.(1393). « نوآوری در شیوه صائب» در صائب و سبک هندی در گستره تحقیقات ادبی. گردآوری محمد رسول دریاگشت. تهران: انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 61-74.
- تقوی، محمد. دهقان، الهام. (1388). موتیف چیست و چگونه شکل می گیرد؟.فصلنامه تخصصی نقد ادبی، سال 2، شماره8، صص 7-31.
- جهانشاهی، فاطمه. سرامی، قدمعلی.(1396).تمثیل محمل اندیشه های تعلیمی صائب.فصلنامه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی- واحد بوشهر، شماره پیاپی: سی و یکم، صص 11-35.
- حکیم آذر، محمد.(1395). بحث در تشبیه تمثیل و کارکرد آن در غزل صائب تبریزی،نشریه فنون ادبی، شماره 15، صص 117-136.
- خاکپور، محمد.(1396). پژوهشی در تلمیحات شعر صائب و تصرفات وی در آن، نشریه سبک شناسی و نثر فارسی ( بهار ادب)، شماره 35، صص 75-92.
- رضایی، محمد. نقی زاده، آرزو.(1394). فراهنجاری در شعر سبک هندی، نشریه مطالعات زبانی- بلاغی، سال 6، شماره 11، صص 69 -94.
- ریاحی، محمد امین.(1393). « صائب تبریزی شاعر زمانه خویش»، در در صائب و سبک هندی در گستره تحقیقات ادبی. گردآوری محمد رسول دریاگشت. تهران، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 95-106.
- زرین کوب، عبدالحسین.( 1393). « زائر هند»، در صائب و سبک هندی در گستره تحقیقات ادبی.گردآوری محمد رسول دریاگشت.تهران، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 107-114.
- قرا ملکی، فرامرز احمد .(1387).تمثیل. دائرهالمعارف بزرگ اسلامی. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. ج.16 چ.1 تهران: مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- گلچین معانی، احمد. (1355). مضامین تکراری در دیوان صائب.نشریه جستارهای نوین ادبی، شماره 48، 625-252.
- گلی، احمد. زینال زاده، حمیده.(1388). « سرو و مضامین، تعابیر، تناسبات شعری آن در دیوان صائب تبریزی». نشریه نامه پارسی، شماره 48 و 49، صص 175-200.
- لطیفیان، سارا. سلطانی کوهبنانی، حسن. جهانی، محمد تقی.(1401) الف.کارکردهای موتیفهای تلمیحی انبیا در غزلیات صائب تبریزی. فصل نامه علمی متن شناسی ادب فارسی، سال59، دوره جدید، سال چهاردهم، شماره دوم (پیاپی 54)، صص 83-101 .
- لطیفیان، سارا. سلطانی کوهبنانی، حسن. جهانی، محمد تقی.(1401)ب. موتیف تلمیحی یوسف (ع) در غزلیات صائب تبریزی. مجله علمی مطالعات زبانی- بلاغی، سال13، شماره 29، صص 241-276.
- مرتضایی، جواد. (1390).تمثیل، تصویر یا صنعت بدیعی. پژوهش های زبان و ادب فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، شماره 4 ( پیاپی 12)، صص 29-38.
- مستعلی پارسا، غلامرضا.(1389). کاربرد بلاغی آینه در دیوان صائب.فصلنامه تخصصی سبک شناسی نظم و نثر( بهار ادب)، سال سوم، شماره دوم، پیاپی 8، صص 45-58.
- مؤتمن، زین العابدین.(1393). «دوره صفویه یا دوره رواج سبک هندی»، در صائب و سبک هندی در گستره تحقیقات ادبی.گردآوری محمد رسول دریاگشت.تهران، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 521-537.
- نجار نوبری، عفت. سجادی، علی محمد. ماحوزی، مهدی. طاووسی، محمود، (1396)، مخالف خوانی یکی از ویژگیهای سبکی صائب تبریزی، فصلنامه تخصصی سبک شناسی نظم و نثر( بهار ادب)، سال دهم، شماره یکم، پیاپی 35؛